Kategori arşivi: Uncategorized

niversite Kalitesi Nas?l llr?

niversitelerde verilen e?itimin kalitesini etkileyen faktrler iinde en nemlisi ?retim yelerinin kalitesidir. ?retim yelerinin kaliteleri ise, onlar?n nvanlar? ile de?il, bilgi dzeyleri ve kendi alanlar?nda bilime yapt?klar? katk? ile llr.

niversitelerin ana grevi yeni bilgi retmektir. niversite ?retim yesi, bir konuyu kitaptan okuyarak s?n?fta ?rencilerine anlatan insan demek de?ildir. ?retim yesi, bilimin s?n?rlar?n? ilerleten ara?t?rmalar yapan, bu bilimsel al??malar? uluslararas? akademik dergilerde yay?nlanan ve yarat?lmas?nda kendisinin de pay? olan en son bilimsel bulgular? ?rencilerine aktaran insand?r. Dolay?s? ile byle bir bilim insan?ndan ders alan niversite ?rencisi, en son bilimsel metodlar? ve en yeni bilgileri kayna??ndan ?renmi? olur.

niversite ?retim yelerinin bilgi ve uzmanl?k kalitelerinin en nemli gstergesi, bu insanlar?n kendi dallar?nda dnya bilim literatrne yapm?? olduklar? katk?lard?r. Bu katk?lar, bilim insanlar?n?n yapt?klar? ara?t?rmalar sonucunda ortaya ?kard?klar? yeni bilgilerin nemi ve yo?unlu?u ile llr.Bunun ls ise, ?retim yelerinin uluslararas? hakemli akademik dergilerde yay?nlad?klar? bilimsel makalelerin miktar? ve kalitesidir.

?kinci nemli gsterge, bilim insan?n?n yapt??? yay?nlar?n ayn? konu zerinde al??an di?erbilim insanlar? taraf?ndan ne derece nemsenip dikkate al?nd???d?r. Bunun ls ise, yay?nlanan bir makaleye ba?ka bilim insanlar? taraf?ndan daha sonraki tarihlerde yaz?lan makalelerde ne kadar at?f yap?ld???d?r. rne?in Dr. Ahmet ve Dr. Mehmet yapt?klar? ara?t?rmalar?n sonular?n? ayn? y?l uluslararas? akademik bir dergide yay?nlam?? olsunlar. Bu, onlar?n kendi konular?na hakim olduklar? ve o konuda yeni bilimsel bilgi retecek kadar kapsaml? olduklar? hakk?nda bir gstergedir. Bu makaleler bas?ld?ktan birka y?l sonra, Dr. Ahmetin makalesinde yer alan bulgulara at?f yapan 2 ba?ka makale bas?lm?? olsun. te yandan, Dr. Mehmetin makalesinde ortaya sundu?u yeni bilgileri kullanan ve onlara at?f yapan 20 makale bas?lm?? olsun. Bu durum, Dr. Mehmetin ke?fetti?i ya da ortaya ?kard??? yeni bulgular?n bilim dnyas?nca daha nemli bulunmu? oldu?u anlam?na gelir.

Dnyan?n her yerinde bilim insanlar?n?n kaliteleri yapm?? olduklar? uluslararas? akademik yay?nlar ve bu yay?nlara yap?lan at?flar ile llr. Bu kriterler belli oldu?u iin, ?retim yesinin kalitesini (kendi alan?nda uluslaras? dzeyde bilgi sahibi olup olmad???n?) lmek zor de?ildir. Bu lm yapan organlar zaten var oldu?u iin, nemli olan nereye bak?lmas? gerekti?inin bilinmesidir. Bu konuda ok faydal? ve kullanmas? son derece kolay olan bir alet, scholar.google.com web sitesidir.

Google?n bir uzant?s? olan scholar.google.com sosyolojiden mhendisli?e, felsefeden ekonomiye kadar, konular? ne olursa olsun dnyan?n btn bilim insanlar?n?n yapt?klar? yay?nlar? derleyen ve bu yay?nlara yap?lan at?flar? hesaplayan bir sitedir.

niversite Kalitesi lme Rehberi: Akademik Yay?nlar

Bir niversitenin herhangi bir blmnn bilimsel kalitesini lmek iin yap?lmas? gereken:

  • O blmn web sitesine giderek ?retim yelerinin ad ve soyadlar?n? bir liste halinde yaz?n. Her ?retim yesinin durumunu ayr? ayr? inceleyeceksiniz.
  • Internette scholar.google.com adresine gidin.
  • nnze ?kan pencereye ?retim yesinin ad?n? ve soyad?n? girin. Googlescholar size bu ki?inin yapm?? oldu?u yay?nlar?n isimlerini, nerelerde yay?nlanm?? olduklar?n? ve ka adet at?f (citation) ald?klar?n? gsterecektir.

1) Makalenin ba?l??? 1. sat?rda grnr.

2) Makalenin yazarlar?, makalenin hangi y?lda ve nerede bas?ld??i 2. sat?rda grnr.

3) Onun alt?ndaki paragrafta makalenin zeti vard?r.

4) En alt sat?rda ise makaleye yap?lan at?f say?s? grlr. Makaleye yap?lan at?f say?s?, Cited by szcklerinden sonraki rakamd?r.

nemli noktalar:

  • ?sim kar???kl???na dikkat etmek gerekir. Ayn? isimli birden fazla bilim insan? mevcut olabilir. Ayr?ca, birden fazla yazar? olan makalelere dikkat etmek gerekir.rne?in Mehmet Arslan adl? ki?inin yapt??? al??malar? ar?yorsan?z, scholar.google.com size Mehmet Kaplan ve Ahmet Arslan adl? iki bilim insan?n?n birlikte yazd?klar? makaleleri de de ortaya ?karacakt?r. ?simleri scholar.google.com’a yazarken t?rnak iine almak yararl? olsa da, bulunan makalelerin sizin arad???n?z bilim insan?n?n ait olup olmad???na dikkat etmek gerekir.
  • Scholar.google.comun listesi ortaya ?kt?ktan sonra Trke makaleleri, ve ?ngilizce yaz?lm?? fakat Trk dergilerinde bas?lm?? makaleleri ihmal edin. Bunlar?n bilimsel nemi yoktur. Bunun rnekleri Trk niversitelerinin ve bankalar?n ?kard?klar? dergilerdir. Bu makaleleri elimine edin. Trkiye hakk?nda yaz?lm?? makaleler iinde bile, bilimsel de?eri olanlar ok zel durumlar haricinde uluslararas? hakemli bilimsel dergilerde ?ngilizce bas?l?rlar.
  • Dan??mal?k raporu, internet yaz?s? vs. ?eklinde yaz?lm?? yaz?lar?n bilimsel de?eri yoktur. Elimine edin.
  • Makale, scholar.google.comda grnse bile, hangi uluslararas? dergide bas?ld??? belli de?ilse, ihmal edin.
  • Geriye kalan makaleler, bu ki?inin bilgisinin ve bilime yapt??? katk?n?n gstergesidir.
  • Bu makalelerin alt?ndaki at?f say?lar? (Cited by), bu katk?lar?n di?er bilim insanlar? taraf?ndan ne derece dikkate al?nd???n?n gstergesidir.
  • Unutmamak gerekir ki, doktoras?n? yeni alm?? bir Yard?mc? Doent ile, uzun y?llard?r ara?t?rma yapan bir Profesrn makale ve at?f say?lar? farkl? olacakt?r.
  • Baz? ara?t?rmalar bir ya da iki ara?t?rmac? taraf?ndan yap?l?rlar ve dolay?s?yla bu makalelerin bir ya da iki yazar? olur. Baz? akademik makalelerde ise yazar say?s? ok daha fazla olabilir. Makaleye yap?lan at?f say?s?n? o makalenin yazar say?s? ile oranlamak mant?kl?d?r.
  • Bilimsel makale basma yo?unlu?u bilim insan?n?nblmne gre de?i?ir. rne?in, biyoloji ve kimya gibi laboratuvar yo?unlu?u olan blmlerde laboratuvarlarda gruplar halinde yap?lan deneylerden bir konuda ok say?da makale retilebilirken, bu durum sosyal bilimlerde mmkn de?ildir.Dolay?s?yla, iki bilim insan?n?n makale say?s?n? kar??la?t?r?rken bunlar?n ayn? bilim dal?nda olmalar?na dikkat etmek nemlidir (bir fizikinin makale say?s? ile bir sosyolo?un makale say?s? kar??la?t?r?lamaz).
  • Son ve nemli bir nokta ise, makalelerin bas?ld?klar? dergilerin nem s?ralamas?d?r. Her bilim dal?nda baz? dergiler nemli ve ???r aan ara?t?rmalar?n bas?ld??? yerlerdir. Yine her alanda, daha alt dzeyde, ve daha az nemli makaleleri basan dergiler vard?r. Bu nedenle, uluslararas? dergilerde bas?lm?? da olsalar, bilime yap?lan katk?n?n nemi a?s?ndan her makalenin kalitesi di?erine e?it de?ildir. st dzey akademik dergilerde makale basmak daha nemli bir ba?ar?d?r bilim insan? a?s?ndan. Hangi akademik derginin daha prestijli oldu?unu anlamak iin o bilim alan?n?n akademik dergilerinin kalite s?ralamas?na dikkat etmek gerekir. Burada etrefilli durumlar ortaya ?kabilir. rne?in, Dr. Alinin en nemli akademik dergilerden birinde bas?lm?? bir makalesi olsun, fakat bu makale sadece 20 adet ithaf alm?? olsun. te yandan Dr. Velinin nc s?n?f bir akademik dergide bas?lm?? makalesi 200 ithaf alm?? olsun. Di?er bir deyi?le, Dr. Alinin makalesi nemli ve prestijli bir dergide bas?lm?? olmas?na ra?men, Dr. Velinin daha mtevazi bir dergide bas?lm?? olan makalesi bilim dnyas?n?n ilgisini daha ok ekmi?tir. Bu durumda, makalelerin kendilerini okuyup fikir sahibi olmadan Dr. Ali ile Dr. Veliyi s?ralamak biraz g olabilir. Fakat bu detay ?imdilik gz ard? edilebilir. Trkiye iin birinci derecede nemli mesele, niversite ?retim yelerinin kendi konular?nda uzman olmalar?, konular?ndaki bilimsel geli?meleri yak?ndan takip etmekle kalmay?p, bilimin s?n?rlar?n? ilerleten yeni ve zgn ara?t?rmalar yapmalar? ve bilime yapt?klar? bu katk?lar? uluslararas? akademik dergilerde (bu dergiler mtevazi bile olsa) yay?nlayabilmeleridir.

scholar.google.com vas?tas? ile kolayca yap?labilecek bu analiz sonucunda her niversitenin her blmndeki her ?retim yesinin yakla??k kalite dzeyini, ve dolay?s?yla blmlerin kalite dzeylerini ortaya ?karabilir ve de?i?ik niversitelerin blmlerini kar??la?t?rabilirsiniz.

Twitter: @NaciMocan

 

Kaliteli E?itim Neden Talep Edilmez?

Sat?c?lar, satt?klar? mal?n gerek kalitesini bilirler. Fakat baz? piyasalarda al?c?lar?n sat?n almay? d?ndkleri mal ve hizmetlerin kalite dzeylerini gzlemlemeleri mmkn olmayabilir. Di?er bir deyi?le, mal?n kalitesi hakk?nda al?c? ile sat?c? aras?nda bilgi asimetrisi olabilir.

rnek olarak, diyelim ki ikinci el otomobil almaya karar verdiniz. Piyasada be?endi?iniz model otomobilden grn? olarak birbirine benzeyen 10 adet sat?l?k ara olsun. Bu aralar?n fiyatlar? birbirlerinden farkl?, fakat al?c? olarak sizin bu aralar aras?ndaki kalite fark?n? ay?rt etmeniz mmkn olmas?n. Bu durumda al?c?lar nas?l davran?r, sat?c?lar nas?l davran?r ve piyasada nas?l bir denge olu?ur?

Ekonomist George Akerlofa 2001 y?l?nda Nobel dl getiren bilimsel al??malar gstermi?tir ki mal?n kalitesi hakk?nda al?c? ile sat?c? aras?nda bilgi asimetrisi olan piyasalarda, kaliteli rnlere talep olmas? mmkn de?ildir. Akerlof ve di?er ekonomistlerin matematiksel modellerle ispat etti?i bu dengenin olu?ma nedeni basittir. Bu tip piyasalarda al?c?lar sat?n almay? planlad?klar? rnn kalitesini de?erlendiremedikleri iin, birbirine benzeyen rnler iinde daha pahal? olan? almaktan ka?n?rlar; bu nedenledaha pahal? olan rne talep olmaz. Dolay?s?yla, fiyat? daha yksek (ve kalitesi de daha yksek ) olan rnler piyasadan ekilmek zorunda kal?rlar. Sonuta piyasay? d?k kaliteli ve d?k fiyatl? rnler doldurur. Akerlofun tabiri ile, piyasa rk limonlar piyasas? haline dn?r.

Burada nemli olan nokta ?udur: Kaliteli rn sat?n almak isteyenler bile fiyat? daha yksek olan mal? almaya te?vik edilemezler, nk al?c? a?s?ndan farkl? rnlerin kalite farkl?l?klar?n? ay?rt etmenin yolu yoktur. Yukardaki araba rne?inde, d?? gzelli?i (kaporta vs.) birbirine benzeyen otomobillerin motor kaliteleri birbirinden farkl? oldu?u halde, al?c? bu kalite fark?n? gremezse, fiyat? daha fazla olan otomobili tercih etmeyecektir.

Piyasadaki 10 otomobilin sat?c?lar? birbirleriyle rekabet halinde olsalar bile, kalitesi daha iyi olan ve daha pahal? otomobillerin sat?c?lar? mallar?n?n kaliteleri hakk?nda al?c?ya inand?r?c? sinyaller veremedikleri srece, yksek kaliteli mallar?n al?c? bulmas? mmkn de?ildir.

Bu durum, niversitelerin birinci s?n?f?nda ekonomi derslerinde ?retilen ve asl?nda ok az say?da piyasada geerli olan tam rekabet ilkesinin kmesinin bir rne?idir.

Sat?c? ile al?c? aras?ndaki bilgi asimetrisinden dolay? ken piyasalar?n rnekleri oktur. Bunlar?n en nemlilerinden biri E?itim piyasas? d?r. rne?in, son y?llarda yap?lan akademik al??malardan biri, okul ncesi e?itim piyasas?n?n bu ?ekilde bilgi asimetrisinden muzdarip rk limon piyasas? oldu?unu gstermi?tir.

Bu ara?t?rmada okul ncesi (ana okulu) e?itim kurumlar? piyasas? analiz edilmi?tir. ocuklar?n? okul ncesi e?itim kurumlar?na yazd?rmak isteyen anne-babalar?n nnde fiyat a?s?ndan birbirinden farkl? alternatif okullar vard?r. Anne ve babalar ocuklar? iin yksek kaliteli e?itim arzu etseler bile, okullar aras?ndaki kalite fark?n? ay?rt edemedikleri iin, ocuklar?n? daha pahal? okula yollamaktan ka?n?rlar. Bu durumda okullar?n kaliteli (ve daha pahal?) e?itim vermelerinin ekonomik mant??? yoktur. Kaliteli e?itimin retilmesi okul a?s?ndan masrafl? oldu?undan, ve al?c?lar kalite belirsizli?i nedeniyle yksek fiyatl? okullardan uzak durduklar? iin, okullar?n bu piyasada yksek kaliteli e?itim retme motivasyonlar? olmaz. Sonu olarak piyasa d?k kaliteli okullar taraf?ndan ele geirilir.

Piyasan?n Bu ?ekilde kmesine Engel Olman?n Yolu Nedir?

Al?c? taraf?ndan kaliteye talep olmas?na ra?men piyasan?n al?c? ile kaliteli rn sat?c?s?n? bir araya getirememesi sebebiyle ortaya ?kan bu sorunun zm, problemin temelinde yatan bilgi asimetrisine are bulmaktan geer.

Baz? durumlarda reticiler mallar?n?n kalitesi konusunda inand?r?c? sinyalleri tketicilere kendileri ula?t?rabilirler. Bunun bir rne?i Garanti Belgesi dir. Benzerlerinden daha yksek fiyatl? bir mal?n kalitesinin de daha yksek oldu?unun bir gstergesi, sat?c?n?n o mal?n kalitesini garanti etmesi ve al?c?y? kalite hakk?ndaki ?ikayetlerin tatmin edilece?ine inand?rmas? ile olur. Bunun ok kullan?lan bir rne?i baz? mallar?n k?r?lma/bozulmaya kar?? sat?c? taraf?ndan belli bir sre bedelsiz yenilenmesi taahhddr.

Fakat Garanti Taahhtn her mal ve hizmet iin gerekle?tirmek zordur. rne?in, fabrikadan yeni ?km?? s?f?r kilometrede otomobiller iin garanti taahht yap?labilir, fakat ikinci el otomobiller iin bu taahhdn yap?lmas? zordur. Ayn? ?ekilde, garanti taahhdnn hizmet piyasalar?nda uygulanmas? zordur.

Sat?c? ile al?c? aras?ndaki bilgi asimetrisinden dolay? olu?an bu problemin daha geni? kapsaml? bir zm, mal veya hizmetin kalitesi konusundaki bilginin al?c?ya bir nc ?ah?s taraf?ndan verilmesidir. Bu nc ?ah?s, devlet ya da zel sektr olabilir.

Yukarda bahsedilen okul ncesi e?itim kalitesi hakk?ndaki bilgi asimetrisi problemine nerilen (ve bu neriden sonra Amerikada ba?ar? ile uygulanan) zm, e?itim kurumlar?n?n kalitelerinin ba??ms?z bir organ taraf?ndan de?erlendirilmesi ve bu bilginin halka ula?t?r?lmas?d?r. Bu da, okullar?n ?rencilere verdikleri e?itimin kalitelerinin incelenip de?erlendirilerek her okula verilen kalite puan?n?n ilan edilmesi ve bu i?lemin her y?l yenilenmesi ile olur.

Bu sistem sayesinde al?c?lar birok alternatif okulun kaliteleri hakk?nda bilgi sahibi olmakta ve daha kaliteli e?itim talep edenler bu talebin hangi okullar taraf?ndan kar??lanabilece?ini grebilmektedirler. te yandan okullar bu sistem sayesinde kalitelerini al?c?lara gsterebildikleri iin, okullar?n kalitelerini art?rmalar?na imkn do?mu? olmaktad?r.

Trkiyenin niversite Piyasas?

Trkiyedeki niversite e?itimi yukarda bahsedilen rk limon piyasas?n?n bir rne?idir, nk niversiteye girme abas? iinde olan ?rencilerin tercih etmeyi planlad?klar? niversite ve blmlerin kaliteleri hakk?nda gereki fikirleri yoktur. niversite ?rencileri, okuduklar? blmn kalite dzeyinden byk lde habersiz olduklar? ve kalitenin nas?l lld?n bilmedikleri iin, daha yksek kaliteyi talep etme durumlar? yoktur. Bu nedenle, niversitenin de retim masraflar?n? art?rarak kaliteyi ykseltme e?ilimi yoktur.

niversite giri? puanlar?, kalitenin gvenilir gstergesi de?ildir, nk giri? puanlar? ad? geen niversite ve blme olan talebin gstergesidir. Bu talep, niversitelerin gerek kaliteleri ile birlikte, o niversiteler hakk?nda ortaya ?km?? olan imajdan etkilenir. Gerek kalitenin ?renci taraf?ndan belirlenmesinin zor oldu?u durumlarda, niversitelerin kalite imajlar?, asl?nda kalite ile hi ilgisi olmayan yntemler vas?tas? ile manipule edilebilirler. rne?in niversiteler reklamlar ile ve baz? ?retim yelerinin medyada grnrlk sa?lamalar? sayesinde niversitenin isim ve marka de?erini olu?turmay?, ve bu isim a?inal???n?n ?renciler taraf?ndan kalite ile ba?da?t?r?laca??n? planlayabilirler. Bu ve benzeri yntemlerle (yeni binalar, spor salonlar? vs) kalite imaj? yarat?lan ve asl?nda e?itim kalitesi d?k olan niversitelerin giri? puanlar? yksek olacakt?r.

Uzun vadede, niversitelerin kaliteleri i? piyasalar? taraf?ndan belirlenebilir. A niversitesinin mhendislik fakltesinin uluslararas? bilgi ve donan?ma sahip ?retim yelerinden olu?tu?unu ve bu sayede A niversitesinde mhendislik ?rencilerine st dzeyde e?itim verildi?ini d?nelim. Buna mukabil, B niversitesi kalitesiz ve bilgisiz ?retim yelerinden olu?mu?olsun. Bu iki niversitenin ?rencilerinin kapasiteleri ayn? olsa bile A niversitesinden mezun olanlar daha bilgili ve daha retken olacaklard?r. ?? piyasas?nda bu iki grup mezunla muhatap olan i?verenler, mezunlar aras?ndaki retkenlik fark?n? grdkten sonra, A niversitesi mhendislik mezunlar?n? tercih edeceklerdir. Bunun sonucunda A niversitesi mezunlar?n?n i? bulma olanaklar? daha yksek ve maa?lar? daha yksek olacakt?r. Bu durumu gzlemleyen lise mezunlar? ise A niversitesinin daha kaliteli e?itim verdi?i sonucuna varacaklar? iin A niversitesine olan ?renci talebi artacakt?r.

Bu durum, i? piyasas?n?n kaliteli ve kalitesiz niversiteleri ay?rmak a?s?ndan ?rencilere nas?l bilgi verdi?inin rne?idir. Fakat niversite kalite sinyalinin bu ?ekilde i?veren zerinden ?renciye ula?mas? uzun y?llar alacak bir sretir ve zellikle yeni a?lan niversitelerin kalitelerinin bu ?ekilde belirlenebilmesi mmkn de?ildir.

Ayr?ca, i?veren vas?tas? ile kalite sinyalinin ortaya ?kar?lmas? her e?itim dal? iin kolay de?ildir. rne?in, niversitelerin felsefe blmlerinden mezun olan bireylere zel sektrde talep yoksa, i?verenin talebine dayanarak niversitelerin felsefe blmlerinin kalitesinin belirlenmesi imkns?zd?r.

Bu sebepler dolay?s?yla, lise ve niversite ?rencilerinin niversitelerin kalitelerinin llmesikonusunda fikir sahibi olmalar?, kaliteli niversitelere olan talebi art?rmak ve bu sayede niversiteleri e?itim kalitelerini ykseltmeye te?vik etmek a?s?ndan ok nemlidir. Bunun nas?l yap?laca??n? bir sonraki yaz?da anlataca??m.

Twitter: @NaciMocan

FIRSAT MAL?YET?

Hkmet olarak, bir kasaban?n yollar?n? yeniden yapt?n?z. Bu yol yap?m?n?n maliyeti nedir? Muhasebe hesab? ile maliyet, yol yap?m?nda harcanan paralar?n toplam?d?r.

Ekonomistler iin ise, bu maliyetin yan?nda ve daha nemli olarak F?rsat Maliyeti‘nind?nlmesi gerekir. F?rsat maliyeti, bir i?i yaparken kaynaklar?n o i? iin harcanmas?ndan dolay? yap?lamayan di?er bir ba?ka i?in, ve dolay?s?yla ka?r?lan f?rsat?n de?eridir.

rne?in kasabaya yol yap?m? iin 6 milyon TL harcanm?? ise, ve e?er bu 6 milyon TL ile o kasabaya 3 okul yapmak mmkn ise, yap?lan yollar?n f?rsat maliyeti bu 3 okulun yap?lamam?? olmas?d?r.

Rasyonel bir yat?r?m karar? verebilmek iin yol yap?m?ndan elde edilecek retim, istihdam, gelir art??? ve sosyal faydalar? hesaplamak ve bu rakam? yol yap?m?n?n f?rsat maliyetini olu?turan alternatif yat?r?mdan elde edilecek fayda ile kar??la?t?rmak gerekir.

Hem Yol, Hem Okul Yapar?z!!

Anla??lmas? biraz etrefilli olan konu, hem yolun hem de okulun neden yap?lamayaca??d?r. Bunun sebebi, kaynaklar?n s?n?rl? olmas?d?r. Di?er bir deyi?le, kaynaklar k?s?tl? oldu?u iin her davran???n ve verilen her karar?n bir bedeli vard?r. Bu bedel, o davran?? sonucunda feragat edilmek zorunda kal?nan di?er bir alternatiftir.

Dolay?s?yla, yukar?daki rnekte, hem yol hem okul yapmaya yeterli kaynak olmad??? iin, bir projeyi uygulamak di?erinden vaz gemek anlam?na gelir ve vazgeilen alternatif proje, yap?lan?n f?rsat maliyetini olu?turur.

Diyelim haftasonu futbol ma?na gitmeye karar verdiniz. Maa gidi? ve bilet paralar? toplam? 150 TL olsun ve bu i? iin gidis-geli? dahil 5 saat harcayaca??n?z? d?nelim. te yandan, patronunuz ayn? saatler iinde i?e gelip fazla mesai yapman?z? teklif etti diyelim, ve bu mesainin creti 100 TL olsun. Bu durumda, maa gitmenin f?rsat maliyeti, elde edebilece?iniz, fakat feragat etti?iniz 100 TL mesai cretidir. Maa gitmenin gerek maliyeti ise, cebinizden ?kan 150 TL ve feragat edilen 100 TL olmak zere toplam 250 TLs?d?r.

Maliyetleri s?rf para baz?nda d?nmemek gerekir. Televizyonda ayn? anda bir spor program? ve bir film yay?nlan?yorsa ve siz spor program?n? seyretmeye karar verdiyseniz, spor program?n? izlemenin f?rsat maliyeti, filmi izleyememektir.

Bu temel ekonomik kavramlar?n anla??lmas? hem lke ynetiminde, hem de bireylerin lke ekonomisinin gidi?ini sorgulamas?nda ok nemlidir.

ok basit bir iki rnek verelim. Herhangi bir i?te al??mayarak evde oturman?n f?rsat maliyeti, al??arak elde edilebilecek cretten feragat etmektir. Dolay?s?yla, al??may? d?nen bireye piyasada teklif edilen cret d?k ise, al??may?p evde oturman?n maliyeti d?ktr, ve bu durumda bireyin al??ma e?ilimi azal?r. Trkiyede kad?nlar?n ev d???nda al??ma e?ilimlerinin son derede d?k olmas?n?n bir sebebi kad?nlara verilen cretlerin erkeklere gre az olmas?d?r. Bu sebeple, kad?nlar?n i?gcne dahil olabilmelerinin nemli bir yolu kad?nlar?n i? piyasas?nda kar??la?t?klar? ayr?mc?l??a hukuki yollarla engel olmak ve kad?n-erkek btn al??anlar?n e?itim dzeylerini ve retkenliklerini ykselterek onlar? daha yksek cret ile talep edilir duruma getirebilmektir.

?kinci bir rnek, yakla?an 1 Kas?m Seimi ncesi byk partinin halka vaat ettikleri programlard?r. Bu vaatler her kesime para da??tmak zerine kurulu, vaat edilen paralar?n f?rsat maliyetini hie sayan davran??lard?r. Kaynaklar k?s?tl? oldu?una gre, da??t?lmas? planlanan bu paralar?n alternatif kullan?m alanlar? ve f?rsat maliyetlerini hesaplamak gerekir. rne?in bireylerin kredi kart? faiz borlar?n? silmek, bu bireylere devlet btesinden para transferi yapmak demektir. Vergilerle toplanm?? bu paralar ile bor faizlerini silmenin f?rsat maliyeti, o paralar?n kullan?labilece?i bir ok ba?ka i?in (e?itimden altyap?ya kadar) yap?lamamas? anlam?na gelir. ??in ac? yn, f?rsat maliyeti yksek bu poplist projeler ekonomik rasyonelden uzak olduklar? iin uzun vadede ekonomik bymeyi olumsuz etkilemekte ve halk?n aleyhine olmaktad?rlar.

Sonu olarak, Nobel dlverilen, a??r matematik temelli olan ekonomi biliminin en basit konseptini grmezden gelmek, lkenin kaynaklar? sonsuzmu?gibi davranmak, toplumdaki bireylerin refah ve mutluluklar?n? olumsuz ynde etkilemek demektir.

Twitter: @NaciMocan

EVRE K?RL?L???, ?NSAN SA?LI?I VE EKONOM?K GEL??ME

Dnyan?n ekonomik ve sosyal olarak ileri lkeleri ile geli?mekte olan lkeler aras?ndaki en nemli farklardan biri, ileri lkelerde karar vericilerin ekonomik ve sosyal politikalar?n birbirine ba?l? oldu?unun fark?nda olmalar? ve bu politikalar? byk lde bilimsel bilgiler ?????nda ynlendirmeleridir.

rne?in, ileri lkelerde ekonomik planlar yap?l?rken ekonomi ile insan sa?l??? aras?ndaki iki ynl ili?ki (ekonominin insan sa?l???na ve insan sa?l???n?n ekonomiye olan etkisi) gz nne al?n?r. te yandan, geli?mekte olan lkelerin byk o?unlu?u retimlerini ve istihdamlar?n? art?rmaya al???rken, kullan?lan retim teknolojilerinin evreye ve insan sa?l???na olan etkisini ihmal etmektedirler.

Bu durumun en gzel rne?i inin durumudur. Son ara?t?rmalara gre, inin kentsel kesiminde insanlar?n yzde 80i sa?l?k a?s?ndan zararl? derecede yksek hava kirlili?ine maruzdur. evre korumas?n? dikkate almayan ve eski retim teknolojileri yznden, ozon, karbondioksit, nitrojen oksit gibi gazlar?n ve PM10 yo?unlu?unun a??r? dzeylere ?km?? olmas?, solunum hastal?klar?, kanser ve benzeri ciddi sa?l?k sorunlar?n? beraberinde getirmektedir. rne?in, Beijing (Pekin) ?ehrinde hava kirlili?inin yksek dzeye ula?t??? gnlerde bir insan?n bir gnde soludu?u hava, gnde 40 paket sigara imi? olmas?na denk gelmektedir.

Beijing_poll (inin bir ok ?ehri gibi Beijing de yksek hava kirlili?i merkezlerinden biri)

Ucuz ve kirli kmrle enerji sa?layan ve filtre sistemi olmayan fabrikalar, havay? egzoz gaz?na bo?an ta??ma aralar? gibi retim faktrleri, d?k maliyetli fakat evreyi kirleten teknolojilerin basit rnekleridir.

H?zla bymeye al??an birok lke k?sa vadede ucuz ve eski teknoloji kullanmak yoluyla d?k maliyetli retim yaparak dnya ile rekabet etmek ve ekonomik olarak geli?mek isterlerken kendilerini bir tuza??n iinde bulmaktad?rlar.

Bu tuzak da ?udur: Ucuz retim ve h?zl? ekonomik geli?me u?runa evre kirlili?i yaratarak o ekonomide retim yapan insanlar?n sa?l???n? bozan lke, bu davran???n bedelini gelecekte daha d?k ekonomik byme ya?amak ?eklinde deyecektir. Bunun sebebi ?udur: al??anlar?n sa?l?klar?n?n bozulmas? i? gn kayb?na ve verimlilik azalmas?na yol aarak ekonomik geli?meyi frenlemektedir. Ayr?ca, hava kirlili?inin yol at??? hastal?klar sonucunda ortaya ?kan erken lmler i? gc kayb?na ve lkenin insan sermayesinin azalmas?na (al??anlar?n verimli y?llar?nda lmeleri sebebiyle) yol aarak ekonomik bymeyi olumsuz etkilemektedir.

Bilimsel ekonomik ara?t?rmalar yukar?da bahsedilen ili?kilerin boyutlar?n?n hesaplanmas?n? sa?lam??t?r. Di?er bir deyi?le, hava kirlili?inin belli bir dzeyden ba?ka bir dzeye gelmesinin o ekonomideki retime ve gelirlere etkisinin ne boyutta olaca?? bilimsel ara?t?rmalar ?????nda bilinmektedir.

Ekonomistlerin bu etkiyi ne kadar ciddiye ald?klar?n?n ve uzun vadeyi ne lde hesaba katt?klar?n?n bir gstergesi, hava kirlili?inin henz do?mam?? (ana karn?nda) olan ocu?un sa?l???na etkisinin hesaplanm?? olmas?, ve ayn? ?ekilde, bebek sa?l???n?n uzun vadede gelirlere ve ekonomiye olan etkisinin bilimsel metodlarla incelenmi? olmas?d?r.

Bilimsel al??malar gstermi?tir ki hava kirlili?i, herkesi oldu?u gibi hamile kad?nlar? ve ana karn?ndaki bebeklerin sa?l???n? da olumsuz etkilemektedir. Hava kirlili?inin bebek sa?l???na do?rudan etkilerinden biri bebek lmlerini art?rmas?d?r. lmeyen bebeklerin sa?l???n?n en nemli gstergelerinden biri bebe?in do?umdaki a??rl???d?r. Hamile iken hava kirlili?ine maruz kalan annelerin bebeklerinin do?umdaki a??rl??? daha azd?r. Bu bebeklerin do?arken 2.5 kgdan daha hafifdo?mave hastanelerde yo?un bak?ma girme ihtimalleri de daha yksektir. Yine ekonomistlerin yapt?klar? ok say?da ara?t?rma gstermi?tir ki, bebe?in do?umdaki a??rl???n?n y?llar sonra okuldaki ba?ar?ya do?rudan etkisi vard?r. Bu etki, do?umda sa?l?ks?z olan (a??rl??? d?k olan) bebeklerin ?renme zorluklar?ndan dolay? ortaya ?kmaktad?r. ?renme zorlu?u ve okuldaki ba?ar?s?zl???n sonucunda ise, bu ocuklar byyp i? hayat?na girdiklerinde retkenlikleri daha d?k olmaktad?r. Dolay?s?yla i? bulma ?anslar? daha az, i? bulma durumunda ise cret ve maa?lar? daha d?k olmaktad?r. Yap?lan ara?t?rmalar, bebe?in do?umdaki a??rl???n?n %10 artmas? durumunda, o bebek yeti?kin insan oldu?unda gelirinin %1.3 artt???n? ortaya koymaktad?r.

zet olarak, ?imdiye kadar yap?lm?? olan bilimsel ekonomik ara?t?rmalar ?????nda ?u hesab? yapmak kolayd?r. llen hava kirlili?i belli miktarda artarsa, bu art???n sonucunda olu?an hastal?k tedavi masraflar?, i? gc kayb? ve retkenlik d?? ?eklindeki orta vadeli ekonomik maliyeti hesaplamak mmkndr. Ayn? ?ekilde, hava kirlili?inin sebep oldu?u ocuk sa?l???ndaki bozulma nedeni ile bir sonraki neslin retkenli?indeki azalman?n ekonomik maliyetini hesaplamak mmkndr. Bu maliyetler toplam?, lkede hava kirlili?inden dolay? olu?an refah kayb?n?n lsdr.

POL?T?KACILAR VE GN KURTARMAK

evre kirlili?inin ekonomik geli?meye nemli olumsuz etkileri olmas?na ra?men, geli?mekte olan lke politikac?lar? evre korumas?na neden yeteri nemi gstermezler? Bunun iki sebebi vard?r. Birincisi, yukar?da k?saca zetledi?im maliyet hesab?n?n teknik olarak kendi lkeleri iin nas?l yap?laca??n? bilmezler. Ya da, bilirler ve bu maliyetin fark?ndad?rlar fakat bu maliyeti ilerki nesillerin s?rt?na yklemeyi planlam??lard?r. Di?er bir deyi?le, evreye, insan sa?l???na ve gelecekteki retkenli?e darbe vurma pahas?na bugnk retimi art?rman?n kendileri a?s?ndan faydal? oldu?una karar vermi?lerdir. Bu durumun ortaya ?kmas?nda halk?n evre-sa?l?k-ekonomi ili?kisi konusunda bilgi sahibi olmas?n?n zorlu?u ve dolay?s?yla evre korumas? konusunda talebi olmamas? da nemli rol oynamaktad?r. Ayr?ca, gelir seviyesi ok d?k olan ve halk?n al?k s?n?r?nda oldu?u lkelerde k?sa vadeli ve miyop politikalar?n a??rl?kta olmas? ve gelece?in hesab?n?n yap?lmamas? do?ald?r.

HAVA K?RL?L??? SIFIR MI OLMALI?

Yanl?? anla??lmamas? gereken bir nokta, hava ve evre kirlili?inin s?f?ra inmesinin (evrenin tamamen temiz olmas?n?n) optimal sonu olmad???d?r. nk evre temizli?inin bir maliyeti vard?r. retim aralar?n? ve teknolojilerini evreyi hi kirletmeyecek duruma getirmek (btn ula??m aralar?n?n elektrik ile al??mas?, btn fabrikalar?n gne? enerjisi ile al??mas?, vs.) ok pahal? bir yat?r?md?r. Ve, ?u an iin, ileri lkelerde bile s?f?r evre kirlili?ine ula?man?n ekonomiye getirece?i fayda retim teknolojilerini tamamen temiz duruma getirmenin maliyetini kar??layamamaktad?r. Dolay?s?yla s?f?r kirlilik hedefi ekonomik mant???n d???ndad?r. Fakat nemli olan, lke iin optimum kirlilik dzeyinin neresi oldu?unu hesaplamak ve emisyon dzenlemelerini ve di?er evre ynetmeliklerini bu hesaba gre belirlemektir.

?MEYE AYRANIMIZ YOKKEN, BU KONU FANTAZ? DE??L M??

Gelir seviyesi ok d?k olan, insanlar? al?k s?n?r?nda olan toplumlar gn kurtarmak derdinde olduklar?ndan, ekonomik retimden do?an evre kirlili?inin geri dnp ekonomiye yapt??? olumsuz etkiyi ihmal edebilirler. te yandan, Trkiye gibi orta gelir dzeyindeki lkelerde evre kirlili?inin ekonomiye olan olumsuz etkisini hesaba katmak gerekir.

Bu konunun fantazi olup olmad???n?n cevab?n? vermek iin ?u gibi sorulara cevap vermek yeterlidir.

1) Hamile iseniz, do?umda ocu?unuzun hava kirlili?i yznden lmemesi iin gelirinizden ka TL feragat etmek istersiniz?

2) 45 ya??nda kanserden lmek yerine 75 ya??na kadar ya?amak iin, her ay maa??n?z ne kadar?n? vermek istersiniz?

3) ocu?unuzun ?renme zorlu?u ya?ayarak az gelirli ve zor bir hayat geirmesine engel olmak iin ka TL verirsiniz?

4) 60 ya??nda emekli olup 75 ya??nda lmeyi planlarken, hava kirlili?i yznden kanser olup 40 ya??nda lme riskinizin % 5oldu?unu anlad?n?z. Bu riski s?f?ra indirip 75 ya??na kadar ya?amak iin her ay maa??n?z ne kadar?n? vermeye raz?s?n?z?

Bu tip sorulara verdi?iniz cevaplar s?f?rdan byk rakamlar ieriyorsa, bu sizin iin ekonomik geli?me ile evre kirlili?i ili?kisinin nemsiz bir detay olmad???n? gsterir.

Twitter: @NaciMocan

36 Ki?inin retip 100 Ki?inin Tketti?i Ekonomi

?inde 100 ki?inin ya?ad??? bir lke d?nn. Bu yz ki?iden 20si 18 ya??ndan kk ya da 65 ya??ndan byk olsun. Di?er bir deyi?le, okul ya??nda olan ya da emeklilik dnemindeki toplam ki?i say?s? 20 olsun. Bu demektir ki, 100 ki?ilik bu lkede, al??maya ve retmeye en uygun olan 18-65 ya? aral???nda 80 birey vard?r.

Bu 80 ki?iden 40? erkek 40? kad?n olsun. Bu erkeklerinin iinde bir i?te al??anlar?n oran? % 66 olsun. Bu demektir ki 40 erke?in 26s? al??makta, retmekte ve gelir kazanmaktad?r. Geri kalan 14 erkek ise al??mamaktad?r. Bunlar?n ok az bir k?sm? okula gitmekte, byk o?unlu?u ise evde oturmakta veya bo?ta gezmektedir.

Kad?nlar?n al??ma oran? % 25 olsun. Bu demektir ki, al??ma ya??nda olan 40 kad?ndan 10 tanesi al??makta, di?er 30u evde oturmakta ya da bo?ta gezmektedir.

Sonu olarak bu toplumda al??arak retim yapan insan say?s? 26 erkek ve 10 kad?ndan olu?an toplam 36 ki?idir. Bu 36 ki?i taraf?ndan yap?lan retimden elde edilen gelir ise 100 ki?i taraf?ndan payla??lmaktad?r. Di?er bir deyi?le, 36 ki?inin al??mas? 100 ki?iyi beslemek durumundad?r.

Yukarda verilen bu rakamlar rastgele bir rnek de?il, Trkiyedeki durumun ta kendisidir. Trkiyede ki?i ba??na d?en gelirin az olmas?n?n nedeni az insanla retilen gelirin (Gayri Safi Milli Has?lan?n) ok insana pay edilmesidir.

Dnyan?n di?er lkelerinde durum nedir?

Dnyan?n bir ok lkesinde al??ma ya??ndaki erkek nfusun %75 %80i bir i?te al??maktad?r. Alman erkeklerinin yzde 76s?, Meksikal? erkeklerin 81i, Rus erkeklerinin yzde 73, Japon erkeklerinin y?zde 89u bir i?te al???rken, Trk erkeklerinin sadece yzde 66s? al??maktad?r.

Di?er lkelerde al??ma ya??ndaki kad?nlar?n yakla??k % 65i al??makta iken, Trkiyede bu oran % 25dir. Trkiyede her 4 kad?ndan sadece bir tanesi al??maktad?r.

Dolay?s?yla, Trkiyede 100 ki?iyi beslemek iin sadece 36 ki?i al??makta iken, di?er lkelerde 100 ki?iyi beslemek iin 59 ki?i al???p retmektedir.

Alt? izilmesi gereken ok nemli bir nokta, Trk kad?nlar?n?n %25lik al??ma oran?n?n OECD lkeleri iinde a?k ara sonuncu olmas?d?r. rne?in, Norveli kad?nlar?n %75i, Portekizli kad?nlar?n %65i, Gney Koreli kad?nlar?n %57si, Meksikal? kad?nlar?n %45i al???rken Trk kad?nlar?n?n sadece drtte birinin al???yor olmas? Trk ekonomisinin aya??ndaki parangad?r.

Kad?nlar?n evde al??malar? i? de?il mi?

ocuk bytmek, yemek yapmak gibi faaliyetler kad?nlar?n ev d???nda al??malar?na engel de?ildir. Gney Koreli, Meksikal?, Frans?z, vs., her milletin kad?nlar? ev d???nda retim yaparak ekonomik hayat?n iine girmektedirler ve bu lkelerde de ocuklar bak?lmakta, yemekler yap?lmakta, aile hayatlar? ya?anmaktad?r. Kad?nlar?n yksek orandaal??t??? toplumlarda, ocuklar okulda daha az ba?ar?l?, aileler daha az mutlu de?ildir.

Sonu olarak, Trk kad?nlar? ekonomik hayat?n iine girmeden, Trk Kad?n?n?n OECD sonuncusu durumunda olan %25lik al??ma oran? ykseltilmeden, ?u anki durumda 36 ki?inin al??arak 100 ki?iyi besledi?i Trkiye ekonomisi ki?i ba??na geliri h?zla ykseltemez.

?inde 100 ki?i olan bir sandalda 64 ki?i oturuyor ve krek ekmiyorsa, geri kalan 36 ki?inin krek ekerek bu 100 ki?ilik sandal? ilerletmesi zordur.

Twitter: @NaciMocan

N?VERS?TE KAL?TES? ve MEZUNLARIN SORUMLULU?U

niversitelerin kaliteleri, bilime yapt?klar? katk? ile llr. Dnyada ve Trkiyede niversite kalitesi, niversitelerin kadrolar?nda bulundurduklar? nemli bilim insanlar?n?n say?lar? ve bu ki?ilerin yapt?klar? ara?t?rmalar?n ve bilimsel yay?nlar?n miktar ve kaliteleri ile llr. Kaliteli niversitelerin kadrolar?nda kendi uzmanl?k konular?nda bilimin s?n?rlar?n? zorlayarak yeni bilgi reten ve o konunun uluslararas? literatrne katk? yapan akademisyenler bulunur. Bu yeni bilgiler ?renciye de aktar?ld??? iin, bilimsel dzeyi daha yksek niversitelerin mezunlar? daha bilgili, daha yetkin ve daha retken olurlar. Bunun bir uzant?s? olarak da, i? piyasas?nda talep grrler ve kazanlar? daha yksek olur. E?er A niversitesi B niversitesinden bilim kalitesi olarak daha ileride ise, A niversitesinin mezunu B niversitesi mezununa gre daha kolay i? bulacak, maa?? daha fazla olacak ve i? piyasas?ndaki rekabette ayakta kalmas? daha kolay olacakt?r.

niversitelerin kalitelerini ykseltmeleri iin kendi konular?nda uzman, dnya bilim piyasas?nda rekabet edebilen (ara?t?rma sonular?n? uluslararas? hakemli bilimsel dergilerde yay?nlayabilen) bilim insanlar?n? kadrolar?na transfer edebilmeleri ve bu ki?ilere ara?t?rma yapabilecekleri ortam? (laboratuvarlar, bilgisayar donan?mlar?, ara?t?rma fonlar?, vs.) sunmalar? gerekir. Bu pahal? bir retimdir.

rne?in, 3,500 ?rencisi olan Sabanc? niversitesinin y?ll?k btesi 120 milyon TL civar?ndad?r. Bu demektir ki, Sabanc? niversitesinde y?lda ?renci ba??na 33,000 TL harcanmaktad?r. Bu 120 milyon TLl?k bte, niversitenin ara?t?rma ve e?itim masraflar?n? tam olarak kar??layamad??? iin, ortaya ?kan bte a??? vak?f ve ?ah?s ba???lar? ve niversite d???ndan al?nan proje gelirleri ile desteklenmektedir. Di?er bir deyi?le Sabanc? niversitesinde retilen bilginin ve bunun ?renciye aktar?lmas?n?n maliyeti ?renci ba??na her y?l 40,000 TL civar?ndad?r. Bu rakam Ko ve Bilkent gibi nisbeten kaliteli di?er zel niversitelerde de bu civardad?r.

te yandan, devlet niversitelerinin o?u son derece yetersiz btelerle al??makta, ve bu sebeple de kadrolar?ndaki akademisyenlerin kaliteleri ve ?rencilerinin e?itim dzeyi ykselememektedir. 40,000 ?rencili Ankara niversitesi’nde ?renci ba??na bte 15,000 TL; yine 40,000 ?rencisi olan Celal Bayar niversitesi’nde ?renci ba??na bte sadece 6,000 TLd?r. Bu derece d?k harcama ile kaliteli e?itim vermek mmkn de?ildir. Trkiyenin isimli niversitelerinden mezun olan ?rencilerin bile dnya piyasas?nda rekabet etmeleri zor iken, akademik kalitesi zay?f niversitelerden mezun ?rencileri daha byk zorluklar beklemektedir.

Trk hkmetlerinin devlet niversitelerinin kalitelerini ykseltmek amac?na ynelik plan? yoktur. Devlet niversitelerinin kalitelerini art?rmaya ynelik kayna??n bir k?sm? MEZUNLARDAN gelmelidir.

niversite Mezununun Durumu

niversite e?itimi almak, bireylerin kendilerine yapt?klar? bir ekonomik yat?r?md?r. Trkiyede niversite mezunlar?, lise mezunlar?na oranla, i? hayatlar? boyunca ortalama olarak toplam 600,000 TL daha fazla gelir elde ederler.

Devlet niversiteleri cretsizdir. Di?er bir deyi?le, vergi veren vatanda?lar devlet niversitelerinde okuyan her ?renci ad?na, bu okullar?n retim maliyetini kar??lamak zere, yakla??k toplam 100,000 TL demektedirler. Bunun anlam?, halk taraf?ndan ba?ka ?ekillerde kullan?labilecek olan bu paran?n (yol yap?m?, memur maa?lar?n?n art?r?lmas?, bte a???n?n kapat?lmas?, vs.) niversitede okuyan bireyi desteklemek iin kullan?lm?? olmas?d?r. (Bu durumun yanl??l???n? anlatan yaz? burada)

Buna ra?men, niversiteden mezun olan bireyler, vergi veren vatanda?lar?n kendilerine vermi? oldu?u bu yat?r?m sermayesini geri demeyi d?nmezler.

Bunun en az iki sebebi vard?r.

  • niversite mezunu birey, toplumun onun ad?na okul paras?n? demi? oldu?unun fark?nda de?ildir. Bunun nedeni, Trkiyede devletin sonsuz kayna?a sahip oldu?unun ve devlet btesinin dipsiz kuyu oldu?unun d?nlmesi, ve bireylerin devletten kendilerine kaynak aktar?lmas?n?n bir hak oldu?unu d?nmeleridir.
  • Devletin ekonomideki pay?n?n yksek, ve yolsuzlu?un fazla oldu?u toplumlarda bireyler, bu yolsuzluk ortam?nda kendilerine pastadan bir pay alma abas? iine girerler. Birok kesimin devlet taraf?ndan sebebi ekonomik olarak a?klanamaz bir ?ekilde desteklendi?i ve ekonomik kurallar?n adil ve ?effaf olmad??? bir dzende, her bireyin kendi ?kar?n? d?nerek devletten (toplanan vergilerden) olabildi?ince pay kapmaya al??mas? normaldir.

Vergi veren vatanda?lar?n deste?i ile para vermeden e?itim alan niversite mezunlar?n?n toplumun kendilerine yapm?? oldu?u bu yat?r?m? geri deme ykmll? hukuken yoktur.

Buna ra?men, niversite e?itimi sayesinde hayat boyu elde edece?i gelir toplam?n? en az ikiye katlayan bir ki?inin, bu artan kazanc?n?n bir k?sm?n? kendisine paras?z e?itim veren niversiteye (ve dolay?s?yla vergi veren vatanda?a) geri demesinde KEND?S? a?s?ndan fayda vard?r.

MEZUN OLUNAN N?VERS?TEYE BA?I? YAPMANIN FAYDASI NED?R?

Mezun olunan niversiteye mali destek vermek, o niversitenin kalitesini ve dolay?s?yla ?T?BARINI ve MARKA DE?ER?N? ykseltti?i iin, bu mali deste?in mezuna ekonomik getirisi vard?r. Bir niversitenin kalitesinin ve itibar?n?n ykselmesinin, y?llar nce mezun olmu? ki?ilere bile –o niversite ile ba?lant?l? olduklar? iin– maddi faydas? vard?r. Dolay?s?yla, mezun olunan niversiteye mali yard?mda bulunmak, bor demenin tesinde, diploman?n de?erini ykselterek mezun olan ki?iye de fayda sa?lar.

ABDde niversiteler paral?d?rve okul cretleri ok yksek mebla?lar? bulur (en iyi zel universitelerde drt y?l e?itim alman?n maliyeti 250,000 dolara kadar ?kar). Buna ra?men, niversite mezunlar?, mezun olduklar? okullara nemli miktarlarda ba??? yaparlar. Sadece 2014 y?l?nda ABDde ?ah?slar?n niversitelere yapt?klar? ba??? miktar? 38 M?LYAR dolard?r. Amerikan?n gelir dzeyinin, 320 milyon nfusunun, ve yakla??k her yeti?kinden birisinin niversite mezunu olmas?n?n bu rakamda etkisi varsa da, bu neresinden bak?l?rsa bak?ls?n yksek bir rakamd?r.

Trkiyedeki yakla??k 6 milyon niversite mezununun 4 milyonu mezun olduklar? okula y?lda 500 TL ba??? yapsa, 2 MILYAR TL ba??? olu?ur. Bu daCelal Bayar niversitesi btesinin 10 kat?, Sabanc? niversitesi btesinin 16 kat?, Trkiyedeki devlet niversitelerinin toplam btelerinin %30una denk bir rakamd?r.

PARAYI VEREL?M DE ALSINLAR MI?

Yolsuzlu?un yksek oldu?u lkelerde sisteme gven eksikli?i vard?r ve bu da lkenin ekonomik potensiyelini etkiler. niversiteye ba??? konusunda da ayn? sorun ortaya ?kacakt?r. Ba??? yapmay? d?nen insanlar?n akl?nda, yap?lacak ba???lar?n yolsuzlu?a-h?rs?zl??a kurban gidip gitmeyece?i hakl? bir soru i?areti olabilir. Fakat bu problemin zm kolayd?r. rne?in, yap?lan ba???lar?n listelenip bir web sitesi zerinden ilan edilmesi veyap?lanher harcaman?n herkes taraf?ndan kolayca denetlenebilece?i ?effaf bir mekanizma yaratarak ba???ta bulunanlar?n gvenlerinin kazan?lmas? zor de?ildir. ?nsanlara gven verecek bir ba??? sistemini yaratmak niversite yneticilerinin grevidir.

KABAHAT VERMEYENDE DE??L, ALMASINI B?LMEYENDE

niversite mezunlar?, mezun olduklar? okulu desteklemek isteseler bile, bu ba???lar? gerekle?tirmek niversite ynetimlerinin, rektr ve dekanlar?n grevidir. Fakat Trk niversitelerinin yneticileri, ba??? toplama organizasyonu konusunda o?unlukla bilgisiz ve deneyimsizdirler. Mezun kitlesinden niversiteye sa?lanacak deste?in nemini hisseden rektrler bile, bu i?in nas?l yap?laca??ndan habersizdirler. Mezunlar? heyecanland?r?p harekete geirmek profesyonel bir kadro i?idir. Bir rnek vermek gerekirse, ABDde niversitelerin ba??? toplama blmleri vard?r ve burada al??an ekonomistler, istatistikiler ve psikologlar bilimsel metodlar kullanarak, hangi mezuna (ya??na, cinsiyetine, gelirine, mesle?ine, ilgi alan?na vs. gre) nas?l yakla??l?r ve hangi metodla ne kadar ba??? istenir sorusunun cevab?n? oktan vermi? durumdad?rlar. rne?in, o niversiteden yeni mezun olmu? gen insanlardan email ve telefon ba?lant?s? ile mtevazi miktarlarda para ba???? istenirken, maddi durumu kuvvetli olan eski mezunlar?n zerine niversitenin a??r toplar? ile (tan?nm?? profesrler, dekanlar ve rektr) ile gidilip, daha etkileyici silahlarla (yemek davetleri, vs) yksek miktarlarda ba??? al?nmaktad?r. Astronomik ba??? yapabilecek zengin insanlar? kal?c? olarak onurland?rmak iin onlar?n isimleri binalara, dersliklere, laboratuvarlara, ktphanelere verilir.

PARA ?LE KAL?TE ARTAR MI?

niversitelerin kalitelerini ykseltmelerinin gerekli ?art? kaynaklar?n?n artmas?d?r. Dolay?s?yla, mezunlar?n kendi niversitelerini maddi a?dan desteklemeleri nemlidir. te yandan, niversite kaynaklar?n?n artmas?, kalite art???n?n garantisi de?ildir. Kaynaklar? etkili biimde kullanmakla ykml ynetici kadro (dekanlar ve niversitenin CEOsu olan rektr) kaynak art???na ra?men niversitenin kalitesini ykseltmeyi ba?aramayabilir. Bu durumda sorumluluk ynetici kadrodad?r ve de?i?mesi gerekir. rne?in, s?ralamada 30. olan bir niversite, mezunlar?n?n ba???lar? sonucunda olu?an ciddi kaynak ak???na ra?men bilime katk?s?n? ve dolay?s?ylaakademik s?ralamadaki yerini 30un zerine ?karamam?? ve mezunlar?n?n piyasadaki ba?ar?s?n? de?i?tirememi? ise, ynetici kadronun de?i?tirilmesi gerekir.Trkiyede devlet niversitelerinin rektrleri devlet taraf?ndan atama ?ekliyle greve getirilseler de, niversitelerine nemli derecede ba??? yapan mezunlar?n, bir bask? grubu olarak,ba?ar?s?z bir rektr ve ynetim kadrosunu de?i?tirmek konusunda a??rl??? olur.

Sonu olarak, niversite mezunlar?n?n hem kendileri iin, hem onlar?n e?itimini sa?layan toplum iin, hem de gelecek ku?aklar?n uluslararas? rekabet ?ans?n? art?rmak iin yapacaklar? ok pratik bir proje, mezun olduklar? niversitelere ald?klar?n?n bir k?sm?n? geri vermeleridir.

niversite ynetimleri bu projeyi ba?latacak ileri gr?llkte de?ilse, projede ?srar etme sorumlulu?u mezunlar?nzerindedir.

Twitter: @NaciMocan

TV Programlar?nda Ba??r?p-a??rmak ile Ekonomik Geli?menin ?li?kisi Nedir?

Bilimsel ekonomik analizin ortaya koydu?u temel sonulardan biri, rekabetin toplumun ekonomik refah?na olan olumlu etkisidir. Firmalar?n birbirleriyle rekabet etmeleri, retilen mal?n fiyat?n?n d?mesine, kalitesinin artmas?na ve dolay?s?yla tketici refah?n?n ykselmesine sebep olur. Bireylerin birbirleri ile rekabetleri, i?gcnn retkenli?inin artmas?na, ayn? miktarda emek ile daha fazla retim yap?lmas?na ve retim maliyetlerinin d?mesine sebep olur.

Her sektrde (bankac?l?ktan e?itime, sanayiden turizme kadar) bireyler ve firmalar aras?ndaki serbest rekabeti sa?layacak yasal ortam? yaratmak ve daha retken olan ki?i ve kurulu?lar?n bu retkenliklerinin kar??l???n? alabilecekleri piyasa dzenlemelerini sa?lamak, modern ekonomik sistemlerin temel ?artlar?ndan biridir.

Bireyler ve firmalar aras?nda rekabetin olmad??? toplumlar?n refah seviyesi ykselmez. Di?er bir deyi?le, piyasalar?nda rekabet yerine monopoln (tekelin) hakim oldu?u lkelerde insanlar?n refah seviyesi daha d?ktr. rne?in, bir ok bilgisayar firmas?n?n rekabet etti?i bir piyasada bu firmalardan biri di?erlerini sat?n alarak rekabeti ortadan kald?r?r ve tek sat?c? (monopol) haline gelirse, bunun ka?n?lmaz sonucu bilgisayar fiyat?n?n artmas? ve tketici taraf?ndan sat?n al?nan bilgisayar miktar?n?n d?mesidir. Bu durum piyasada tekel durumuna gelmi? olan firmanin lehine, ve tketicinin aleyhinedir.

Fakat, rekabetin ortadan kalk?p piyasan?n tekelle?mesi sonucunda toplumun esas kayb? bilgisayar? daha yksek fiyattan sat?n almak zorunda kalan tketici de?ildir. Esas problem, piyasa tekelle?ti?i durumda olu?an bilgisayar fiyat?n?n serbest rekabet durumunda ortaya ?kan fiyat?n zerinde olmas?ndan dolay? bilgisayar sat?n almaktan vazgeen insan say?s?, ve bu yzden azalan ekonomik harekettir.

Di?er bir deyi?le, bilgisayar piyasas? monopol haline gelir ve bunun sonucu olarak bilgisayar fiatlar? 1,000 TL artarsa, bu durumda yine de bilgisayar sat?n alan bir insan?n refah? d?er, fakat bu d??, bilgisayar sat?c?s? firman?n refah?ndaki art??a e?it olur. Tketici Ahmet Beyin kayb?, retici Mehmet Beyin kazanc? olmu?tur. (Bu durumun gelir da??l?m?na etkisi olmakla beraber, kaybeden de kazanan da bu toplumda oldu?u iin, bunun toplam refaha etkisi yoktur.) te yandan, fiyat?n 1,000 TL artmas?ndan dolay? bilgisayar alamayacak duruma gelen tketicinin refah?ndaki azalmay? telafi etmenin yolu yoktur. Toplumun esas kayb? budur.

Ekonomik modeller gstermektedir ki, her piyasan?n monopolle?meye gitme e?ilimi vard?r. Piyasada monopol durumunda olan firma, bu tekel avantaj?n? kaybetmemek iin ba?ka firmalar?n rekabet amac? ile o piyasaya girme abalar?na engel olmak ister. Bu yzden, geli?mi? lkelerde byk firmalar?n di?er firmalar? sat?n alma yolundaki hareketleri ve bylesi muhtemel bir sat???n piyasay? tekelle?meye gtrme e?ilimi adalet bakanl?klar?nda al??an dzinelerce ekonomistin ara?t?rma konusudur. Bu analizler sonucunda, firmalar?n ortakl?k ve birle?me tekliflerinin ne lde tekelle?me yarataca?? ve bunun toplum refah?na etkisi bilimsel olarak gsterilmeden adalet bakanl?klar? bu sat??lara onay vermez. Di?er bir deyi?le, piyasalarda serbet rekabet ortam?n?n sa?lanmas? ve sreklili?i iin aba gsterilir.

TVde Ba??rmalar, Fikir Tekeli ve Haks?z Rekabet

Yukar?da bahsedildi?i zere, ekonominin retti?i mal ve hizmetler d?nlnce, tekelin (tek reticinin) toplum refah?na olumsuz etki yapt???n? grmek zor de?ildir. te yandan, toplumun ekonomik refah?n? etkileyen, fakat fark?na var?lmas? daha zor olan ba?ka tekelle?me e?ilimleri de vard?r. Bunlar?n en nemli ve toplum refah? a?s?ndan en etkili olanlar?ndan biri fikir tekeli dir.

Trkiyede TV kanallar?ndaki siyaset ve spor programlar?n?n en belirgin zelli?i, konu?mac?lar?n hepsinin ayn? anda konu?maya al??malar? ve bu konu?malar?n k?sa srede ba??r?? ?ekline dn?mesidir. Bu programlar?n amac? tart??mak ve de?i?ik gr? a?lar?n? ortaya koyarak de?erlendirmek oldu?una gre, as?l olan fikirlerin rekabeti sonucunda daha do?ru d?nceyi ortaya ?karmakt?r. Di?er bir deyi?le, TVdeki bir siyaset program?na kat?lan konu?mac?lar asl?nda fikir rekabeti yaparak kendi fikirlerini pazarlama yar??? iindedirler. Farkl? fikir ve d?ncelerin s?rayla ortaya konuldu?u ve yine s?rayla tart???ld??? bir ortamda iyi ve kt fikirlerin de?erlendirilmesi kolayd?r.

Trkiye’deki TV programlar?nda olan durum ise, konu?mac?lar?n kendilerini monopol durumuna getirerek di?er konu?mac?lar?n piyasaya girmelerine engel olmaya al??malar?d?r. Bunun yolu da rakip konu?mac?lar?n szn kesmek, ve ba??r??-a??r?? iinde sadece kendi fikrinin duyulmas?n? sa?lamaya al??makt?r.

Di?er bir deyi?le, kendi fikrinin kalitesine gvenmeyen konu?mac? rakibini (kar??s?ndaki konu?mac?y?) susturmaya, onun konu?ma hakk?n? elinden almaya, serbest ve adil rekabet ?artlar?n? ortadan kald?rarak fikir piyasas?n? kendi tekeli haline getirmeye al??maktad?r.

Trkiyede Fikir piyasas?n? monopolle?tirme e?ilimini sadece televizyon programlar?nda konuk olan konu?mac?larda de?il, devletin davran??lar?nda da grmek mmkndr. ?nsanlar? susturmak ve yeni fikirlerin ortaya ?karak fikir rekabeti yapmas?na engel olmak tavr?n?n en belirgin rne?i, Trkiyede vatanda?lar?n fikirlerini belirttikleri Facebook ve Twitter hesaplar?n? devletin kapatma abalar?d?r.

Sansur(Kaynak:http://www.statista.com/chart/3217/twitter-content-removal-requests/)

Grafikte grld? zere Twitter ieri?ini engelleme iste?inde Trkiye Rusyanin bile nnde, a?k ara Dnya Birincisi (!) dir.

Bu hareket, TV programlar?nda daha yksek sesle ba??rarak di?er konu?mac?n?n fikrini rtbas etmeye al??an konu?mac? tavr?n?n benzeridir.

Anla??lmas? gereken husus ise, mal ve hizmet piyasalar?nda oldu?u gibi, fikir piyasas?nda da serbest rekabetin insan refah?n? ykseltti?idir. Yeni fikirlere ve d?ncelere a?k olan toplumlar, daha yksek oranda giri?imci ve yarat?c? bireyler ortaya ?kar?rlar, bilimsel metodu daha kolay adapte ederler, ve ekonomik ve sosyal a?dan daha h?zl? geli?irler. te yandan, yeni fikirlerin ve de?i?ik gr? a?lar?n?n ortaya ?kmas?ndan rahats?z olan, bu yeni fikirlerin di?erleriyle rekabet etmesine izin vermeyen toplumlar, uzun vadede yeni fikir retemez ve dnyay? iki ad?m geriden takip eder duruma d?erler.

Tabii ki, yeni fikir ve d?ncelerin hepsi iyi ve de?erli olamaz. Bu fikirlerin bir k?sm? ok kt, bilim ve mant???n d???nda, hatta baz?s? insan onurunu zedeleyici bile olabilir. Fakat iyi ve faydal? fikirleri di?erlerinden ay?rman?n tek yolu, her fikrin serbest rekabet yap?s? iinde piyasaya ?k?p tart???lmas?d?r. Ekonomik, bilimsel ve sosyal ilerleme, yanl?? oldu?u d?nlen fikirlerin rtbas edilmesi ile de?il, tam tersine her fikrin tart???l?p de?erlendirilmesi ile olu?ur.

Trkiyede fikirlerin serbeste rekabet edebilecekleri bir ortam? yaratmak politikac?lar?n ?karlar?na ters d?ebilir. O yzden, bireylerin sorumlulu?u, de?i?imi kendilerinden ba?latmak ve fikir piyasas?nda f?rsat e?itli?i ve tam rekabet talep etmektir.

Gnlk ya?am?n iinde di?er fikirlere sz hakk? vermek, Su k?n, sz by?ndr gibi fikir rekabetini k?s?tlayan khne yakla??mlara destek vermeden, herkesin kendi fikrini (ho?a gitsin ya da gitmesin) serbeste belirtebilece?i ve bu fikirlerin tart???l?p en iyilerinin ortaya ?kar?laca?? yeni bir kltr olu?umunun ncl?n yapmak, kendi davran??lar?m?zla topluma rnek olarak de?i?imi a?a??dan-kkten ba?latmak, Trkiyenin ekonomik geli?mesi iin gerekli sosyal altyap?s?n? dzenlemenin ba?lang? noktalar?ndan biridir.

Twitter: @NaciMocan

Paras?z E?itimin Paras?n? Kim dyor?

Dnyan?n her lkesinde, niversite e?itimi alan ki?ilerin gelirleri lise mezunlar?na gre ok daha yksektir. niversite e?itiminin bireylere getirisi, e?itim dzeyi d?k lkelerde, geli?mi? ekonomilere oranla daha da yksektir. rne?in, ABDde niversite mezunlar?n?n maa?lar?, lise mezunlar?ndan %75 daha yksek iken, Trkiyede, niversite mezunlar?n?n gelirleri, lise mezunlar?n?n iki kat?ndan fazlad?r. Di?er bir deyi?le, niversite e?itimi almak, bireyin gelece?i a?s?ndan, getirisi ok yksek olan bir ekonomik yat?r?md?r.

?nsana yap?lan bu ekonomik yat?r?m?n faydas?n? grenler, tabii ki niversite e?itimini alan bireylerin kendileridir. te yandan, her yat?r?m gibi, niversite e?itiminin de bir maliyeti vard?r. niversitede yap?lan ara?t?rma-geli?tirme al??malar?, bilgi retilmesi ve retilen bilginin ?rencilere aktar?m? bu maliyeti olu?turur. Bu maliyetin iinde niversite hocalar?n?n maa?lar?, laboratuvar ve bilimsel ara?t?rmalara harcanan paralar vs. gibi kalemler vard?r.

niversite e?itimi, pahal? bir retimdir. Hele, dnya standard?nda bilgi reten ve bu bilgiyi ?rencilere aktaran bir niversite isterseniz, bunun maliyeti ok yksek rakamlara ula??r. (rnek olarak, bir niversite, kimya dal?nda dnya ap?nda nemli ara?t?rmalar yapabilecek ve evrensel bilgi birikimini art?racak kalitede bir Yard?mc? Doent almak isterse kadrosuna, sadece bu ?retim yesinin laboratuvar? iin bir milyon dolar harcamak durumundad?r.) Tabii, her niversite dnya ap?nda olmak zorunda de?ildir ve olamaz. Fakat mtevazi, orta halli niversitelerin bile i?letme maliyetleri yksektir.

Trkiyede devlet niversiteleri paras?zd?r. Bu demektir ki, devlet niversitesine giden bir ?rencinin KEND?S?NE yapt??? bu yat?r?m?n maliyeti, halk?n dedi?i vergilerle kar??lanmaktad?r.

Bu da ?u anlama gelir: Ahmet Beyin o?lu Cemal niversiteye bedava gitsin ve mezun olunca daha yksek kazan sa?layabilsin diye, emekli Ay?e Teyze, bal?k? Hasan Amca gibi Trkiyede vergi veren herkes, Cemalin niversite maliyetiniyklenmektedir.

Burada nemli birka soru ortaya ?kmaktad?r.

1) Bu i?in bal?k? Hasan Amcaya maliyeti nedir?

2) Ahmet Beyin o?lu Cemalin, para vermeden, Bal?k? Hasan?n deste?i sayesinde (Hasan?n vergileri ile) niversite e?itimi almas? ve bu sayede mezun olduktan sonra gelir potensiyelini art?rmas?n?n bal?k? Hasana faydas? nedir?

3)E?er Ahmet Bey zengin biri ise, o?lu Cemalin bal?k? Hasan?n vergileri sayesinde para vermeden niversitede okumas? do?ru mudur?

4) Bu sistemden daha adil, kaynaklar? daha do?ru kullanan bir sisteme geilebilir mi?

5) Bu sistem iinde niversite e?itimi alan Cemalin zerine d?en kamu sorumlulu?u var m?d?r?

Bu sorular?n k?sa cevaplar?n? verip, konunun devam?n? ba?ka bir yaz?ya b?rakaca??m.

1.Sorunun cevab?: Trkiyenin iyi bir niversitesinde bir ?renciyi bir y?l e?itmenin maliyeti yakla??k 50,000 TLs?d?r. Dolay?s?yla, bir ?rencinin drt y?ll?k niversite e?itiminin maliyeti 200,000 TLs?d?r. Mtevazi niversitelerde bile drt y?ll?k e?itimin maliyeti yakla??k 100,000 TLs?d?r.

Bu demektir ki,devlet niversitelerinde para vermeden e?itim alan her ?renciye (ve Ahmet Beyin o?lu Cemale), halk?n dedi?i vergiler vas?tas? ile en az 100,000 TL paraaktar?lmaktad?r.

Bal?k? Hasan Amcan?n ve emekli Ay?e Teyzenin paralar? bu ?ekilde Ahmet Beyin o?lu Cemal iin harcanmam?? olmasayd?, ba?ka ne ?ekilde kullan?l?rd??

Tabii ki bu paran?n alternatif kullan?m alanlar? vard?r. Ay?e Teyzenin kasabas?na yol yapmak iin, veya emekli maa??n? art?rmak iin; bal?k? Hasan Amcan?n ihtiyac? olan bal?k? liman?n? yapmak iin, ya da ba?ka ?ekillerde kullan?labilirdi bu paralar.

Dolay?s?yla, niversitelerin paras?z olmas?n?n Ay?e Teyzeye maliyeti, emekli maa??n?n olabilece?inden d?k olmas?, Hasan Amcaya maliyeti ise ihtiyac? olan bal?k? liman?na sahip olamamas?d?r.

2) niversite e?itiminin, mezun olan ?renciye maddi faydas?, o ?rencinin mezun olduktan sonra emekli olana kadar kazanaca?? gelir ile, lise mezunu olarak kalm?? olmas? halinde kazanaca?? gelir aras?ndaki farkd?r. Bu rakam Trkiyede en kaba bir hesapla bile 600,000 TLs?ndan az de?ildir. Di?er bir deyi?le, niversite mezunlar?, emekli olana kadar, lise mezunu olarak kalmalar? halinde elde edecekleri kazanlar?ndan ortalama 600,000 TL daha fazla para kazanacaklard?r. Yani, niversite diplomas?n?n bireye getirisi en az 600,000 TLs?d?r.

Ba?ka bir a?dan bakacak olursak, bal?k? Hasan?n Ahmet Beyin o?lu Cemale yapt??? yat?r?m?n sonucu olarak, Cemal 600,000 TLl?k ek kazan sahibi olacakt?r.

Bal?k? Hasan, (ve vergi veren halk) kendisine maddi kazan getirmeyen bu yat?r?m? Ahmet Beyin o?lu iin neden yaps?n? Bu sorunun cevab? ?udur: Cemalin niversite mezunu olmas?, Cemalin kendisine do?rudan faydas? oldu?u gibi, dolayl? olarak bal?k? Hasana, Ay?e Teyzeye ve toplumun di?er bireylerine de fayda sa?lar. nk, yksek e?itimli bireyler toplumun retkenli?ini art?r?rlar ve bu retim art???ndan ortaya ?kan gelir ykselmesi, toplumdaki di?er insanlar?n da refah?n? art?r?r. Ayr?ca, bilimsel ara?t?rmalar gstermi?tir ki, lkenin e?itim dzeyinin artmas?, lkedeki kurumlar?n kalitelerinin artmas?na, demokrasi dzeyinin ykselmesine yol aar. K?saca, denizde ykselen dalgan?n sandallar? s?rtlamas? gibi, lkenin ortalama e?itim dzeyinin ykselmesi, lkenin ekonomik ve sosyal geli?mesini sa?lar.

zetle, niversite e?itimi, niversiteden mezun olan bireylere maddi kazan getirmenin yan?s?ra, toplumun geneline da fayda sa?layan bir ekonomik yat?r?md?r. Bu yzden, zellikle Trkiye gibi e?itim seviyesi d?k lkelerde, halk?n vergilerinin bir k?sm?n?n insana yat?r?m olarak, niversite masraf?n? kendileri kar??layamayacak ?renciler iin harcanmas? do?ru bir yat?r?m karar?d?r.

3) Halk?n, dedi?i vergiler ile niversite ?rencilerinin e?itim maliyetlerini stlenmesi genel olarak do?ru bir yat?r?m olsa da, ?renci ba??na ortalama 100,000 TL olan bu yat?r?m, HER ?renci iin mi yap?lmal?d?r? Bu sorunun cevab? Hay?rd?r.

niversite ?renim paras?n? kar??layabilecek mali durumu olan ?rencilerin okul paralar?n?n vergiler taraf?ndan denmesi, hibir ekonomik mant??? olmayan, kaynaklar? yanl?? harcayan, ve gelir da??l?m?n? bozan bir politikad?r.

Trkiyede uygulanagelen sistem, mali durumu ne olursa olsun, her bireyin devlet niversitelerine paras?z gitmesidir. Yap?lmas? gereken ise halk?n vergilerinin mali durumu zay?f olan ?rencilere yat?r?m amac?yla kullan?lmas?; te yandan, niversiteye gitmek isteyen ve e?itim maliyetini kar??layabilecek durumu olanlar?n ise bu yat?r?m?n?n maliyetini kendilerinin demeleridir.

4)Bugnk sistemde, zengin ya da fakir, her ?renci niversiteye paras?z gitmekte, ve bu sebeple fakir bireyden zengine GEL?R TRANSFER? olmaktad?r. Bu durumu ba?ka bir a?dan grmek iin ?yle d?nebiliriz. 100,000 TL niversite maliyetini cebinden verip ocu?unu niversiteye gndermeye raz? zengin bir ailenin ocu?u e?er niversiteye bedava giderse, bal?k? Hasan Amca, kendisine gereken bal?k? liman?na sahip olamama pahas?na o ocu?u destekliyor demektir.

(Ideal zm, her niversite ?rencisinin kendi okul maliyetini birey olarak kendisinin yklenmesi, ve kendi gelece?ine yat?r?m? kendisinin yapmas?d?r. Bu sistemin olu?mas? iin finans piyasalar?n?n daha geli?mi? olmas? ve ev sat?n almak iin verilen mortgage kredileri gibi, ?rencilere niversite e?itim kredisi verebilmesi, zel sektr a?s?ndan kredi vermenin riskli olaca?? ?renciler iin ise devletin d?k faizli kredi yaratmas?, (hi bir ?ekilde kredi alamayacak durumda olan ?rencilere, ve te?vik edilmesi istenen bran?larda okumak isteyenlere kar??l?ks?z burs vermesi) gerekmektedir.Kaynaklar? optimum kullanacak byle bir sistemin detaylar?n?, muhtemel problemlerini, bunlar?n nas?l zlebilece?ini ba?ka bir yaz?ya b?rak?yorum).

5) Bugnk sistemde, vergi veren vatanda??n paras? ile niversite e?itimi alan niversite mezununun sorumlulu?u nedir?Toplumun kendisine yapt??? bu yat?r?m sayesinde gelir potensiyelini ikiye katlayan niversite mezununun, bu yat?r?m?n bedelini geri deme ykmll? var m?d?r?Byle bir ykmllk hukuken olmamakla birlikte, niversite e?itimi alarakhayat boyu elde edece?i gelir toplam?n? en az 600,000 TL art?ran bir ki?inin, bu artan kazanc?n?n bir miktar?n?, kendisine bu yat?r?m? yapan topluma geri demesinin gerekti?i d?nlemez mi?

rne?in, ABDde niversiteler bedava de?il, paral? (ve pahal?) olmas?na ra?men, niversite mezunlar?, mezun olduklar? okullara ok ciddi ba???larda bulunmaktad?rlar

ABD de sadece 2014 y?l?nda niversitelere bireyler taraf?ndan yap?lan ba???lar 38 MILYAR dolard?r.(ABDde 25 ya? zeri her ki?iden birinin niversite mezunu olmas?, ve ABDde ki?i ba??na gelirin yksek olmas?n?n bu rakam?n bykl?ne etkisi vard?r. Fakat yine de bu, byk bir rakamd?r.)

Trkiyede de niversite mezunlar?n?n, vergi veren vatanda?lar taraf?ndan kendilerine yap?lm?? olan yat?r?m?n maliyetini bir lde de olsa geri vermeyi d?nmelerinde, hem mezun olduklar? niversite iin, hem kendilerinden sonraki ku?aklar iin, hem de kendileri a?s?ndan fayda vard?r.

Bu hareketin nas?l ba?lat?labilece?ini ve bireylerin mezun olduklar? universitelere ba??? yapmalar?n?n neden kendilerine de fayda sa?layaca??n? bir sonraki yaz?ya b?rak?yorum.

Twitter: @NaciMocan

Be?ikta??n Penalt?s?, Hukuk Devleti, ve Ekonomik Byme

Son onbe? y?lda yap?lan bilimsel ekonomik ara?t?rmalar gstermi?tir ki, lkelerin hukuk sistemlerinin ba??ms?zl???, mahkemelerin tarafs?z ve adil olmas? lkelerin ekonomik geli?meleri iin ok nemli bir etkendir.

lkeler aras?ndaki ekonomik refah farkl?l?klar?n? a?klayan bir ok faktr olmakla birlikte (rne?in, lke i?gcnn e?itim dzeyi, piyasalar? dzenleyen kanunlar?n yap?s?, vergi oranlar?n?n dzeyi, kad?nlar?n i?gcne kat?l?m oran?, vs. gibi), bir lkenin yarg? sisteminin ba??ms?z ve tarafs?z olmas? o lkedeki ekonomik geli?meyi sa?layan nemli bir etkendir. Sofistike ekonometrik modellere dayanan bu bilimsel al??malar?n (basitle?tirilmi?) z, a?a??daki grafikte grlebilir. Bu grafikte Dnya zerindeki her lke bir nokta olarak belirtilmi?, ve her lkenin 2013 y?l?ndaki ki?i ba?? milli geliri ile (Amerikan dolari olarak) ayn? lkenin adalet sisteminin (mahkemelerin) ba??ms?zl?klsn gsterilmi?tir.

Yargi

Yarg?n?n ba??ms?zl???n?n ls, o lkedeki mahkemelerin politikac?lar, hkmet, firmalar, ya da herhangi ba?ka bir grup taraf?ndan bask? ve etki alt?na al?n?p al?nmad???n?n, ynetilip ynetilmedi?inin, yarg? kararlar?n? belirleyip belirlemedi?inin gstergesidir. S?f?r ile 10 aras?nda de?i?en bu endeksin de?erinin bir lke iin 10 olmas?, o lkenin adalet sisteminin tamamen zerk ve kanunlar?n?n tarafs?z bir ?ekilde uygulan?yor olmas? anlam?na gelir. Endeksin de?erinin d?k olmas?, o lkenin adalet sisteminin bozuklu?unu gsterir.

Grafikte grld? zere, bir lkenin mahkemelerinin ba??ms?zl??? ile o lkenin ekonomik a?dan geli?mesi (ki?i ba??na gelir) aras?nda pozitif ili?ki vard?r: Yarg? sistemi ba??ms?zve adil olan lkeler, ekonomik olarakgeli?mi? lkelerdir.

Bunun temel sebeplerinden birisi ?udur. Hukuk sisteminin adaletli olmad???, kanunlar?n her bireye e?it ?ekilde uygulanmad???, bireylerin ekonomik ve sosyal haklar?n? mahkemeler yolu ile arayamad?klar? bir sistemde, adaletin belirsizli?i yznden, ekonomik aktrler aras?nda kontrat yapmak zorla??r; adaletin belirsiz oldu?u bir sistemde ekonomik yat?r?m?n riski ykselir ve yat?r?mlar azal?r.

Kanunlar?n kime, nas?l uyguland???n?n belli olmad??? bir lkede, ekonomik aktrler (yat?r?mc?lar, firmalar, al??anlar, i?verenler) aralar?nda olu?abilecek anla?mazl?klar? mahkemelerin tarafs?z olarak zece?ine inanmazlarsa, ekonomik faaliyetler ve yat?r?mlar yava?lar.

Bunun tersine, ekonomik aktrler yarg? sistemine gven duyarlarsa, tarafs?z mahkemelerde haklar?n? arayabileceklerine inan?rlarsa, o lkenin ekonomik faaliyetleri artar ve lke refah? ykselir.

Grafikte grld? zere, Trkiye, adalet sisteminin ba??ms?zl??? a?s?dan ok kt bir durumdad?r. Trkiyenin Yarg? Ba??ms?zl??? notu (2012 y?l? itibariyle), 10 zerinden 4tr. Notu bizim civar?m?zda olan lkeler, Vietnam (3.9), Fas (3.9), Meksika (3.9), Kazakistan (4.0) M?s?r (4.1), Swaziland (4.1)dir.

Yarg?n?n ba??ms?zl???n?n Trkiyeden ilerde oldu?u lkeler aras?nda Brezilya (4.8), Pakistan (5.1), rdn (5.7), Malezya (5.9), Malta (6.3) gibi lkelerin oldu?unu grmek, Trk Adaletinin iinde bulundu?u zay?f durumu ortaya ?kartmaktad?r.

 

Trk Adaletinin zay?fl??? ve Be?ikta??n Penalt?s?

Bir ay kadar nce, bir Pazar gecesi televizyondaki bir futbol program?nda o hafta Be?ikta? futbol tak?m?n?n oynad??? mata ortaya ?kan bir penalt? pozisyonunun tart???lmas?na ?ahit oldum. Program? yneten ki?inin anlatt??? detaylara gre, pozisyon Be?ikta? lehine bir penalt? idi, fakat hakem grmeyip, penalt?y? vermemi?ti. Programa kat?lm?? olan ve Be?ikta? taraftar? olmad?klar? belli olan iki ki?i ise, bir tak?m tuhaf mazaret ve a?klamalar yolu ile, bariz penalt? oldu?u anla??lan bu pozisyonda, penalt?n?n baz? durumlarda verilmeyebilece?ini anlatma abas? iinde idiler. Ayr?ca, program?n yneticisi, Galatasaray ve Fenerbahce taraftarlar?n?n bu bariz penalt?ya itiraz eden Twitter mesajlar? att?klar?n? belirtti.

Bir futbol tak?m?n?n taraftar?, oyunun kurallar?n? grmezden gelerek, kendi tuttu?u tak?ma fayda sa?lamak amac? ile rakip tak?m?n penalt?s?na evet, bu penalt?d?r demez ise, ertesi gn kendisinin do?rudan taraf oldu?u bir konuda anla?mazl??? zmek ile ykml bir mahkemenin kanunlar? ihmal ederek tarafl? bir karar vermesine itiraz etme hakk?n? bulamaz. Cnk, adalet her ko?ulda ve her ortamda adalettir. Adalet duruma gre, ortama gre, keyfe gre uygulanmaz. Ba??ms?z ve tarafs?z adalet, ko?ullar ne olursa olsun, kurallar? gz kapal? uygulamak, sonular? ne olursa olsun uygulamak demektir.

Kurallar ve kanunlar ne olursa olsun, kurallar? i?neyerek ve ne pahas?na olursa olsun, haks?zl?k yaparak, ba?kas?n?n hakk?n? alarak kendine fayda sa?lamak bir toplumda normal hale (norm haline) gelmeye ba?lam?? ise, o toplumda insanlar?n birbirlerine ve sisteme gvenleri azal?r; ve byle bir toplumda yarg?n?n kuvvetli ve adil olmasi beklenemez. Cnk bireylerin hukuk sisteminden byle bir talebi ve beklentisi yoktur. Talep edilen “adil karar” de?il, “kendi lehine” karard?r.

Bu durumda akla gelen soru sudur: Trkiyenin Yarg? Ba??ms?zl??? Notunun 10 zerinden 4 olmas?n?n sebebi Trk toplumu mudur?

Verimli ve dinamik bir ekonomik sistemin en nemli ozelliklerinden biri rekabettir. I?ilerin rekabeti, firmalarin rekabeti, fikirlerin rekabeti en kaliteli retimin en verimli ?ekilde ortaya ?kmas?na neden olur. Rekabet ortam?n? dzenlerken nemli iki faktr, bireyler aras?nda “f?rsat e?itli?i” yaratmak ve “haks?z rekabet”in nn kesmektir. E?er bir toplumun bireyleri kendi ?karlar? iin, ba?kas?na haks?zl?k yapmay? (haks?z rekabeti) normal kabul ederlerse, o toplumun hukuk sisteminin de buna uyum gostermesi ve zaman iinde rmesi ola?and?r.

te yandan, madalyonun bir de br yz vardir. Yine son y?llarda yap?lan bilimsel ekonomik ara?t?rmalar gstermi?tir ki, bir toplumun haks?z rekabeti ve yolsuzlu?u tasvip ve tercih etme sebeplerinden biri, o lkedeki hukuk sisteminin zay?fl???d?r.

Di?er bir deyi?le, toplumun yolsuzlu?a msamahakar tavr? adalet sisteminin kalitesini etkilemekle birlike, adalet sisteminin zay?fl??? da toplumun tavr?n? ve tercihlerini etkilemektedir. Mahkemelerin ba??ms?zl???n? ve tarafs?zl???n? yitirmi? oldu?u bir toplumda adalet sistemine gven kayboldu?u iin, kurallar? belli olmayan byle bir toplumda bireylerin kendi ba?lar?n?n aresine bakmalar?, ve her ne pahas?na olursa olsun, haks?zl?k yaparak, ba?kas?n?n hakk?n? alarak kendilerine fayda sa?lamaya al??malar? normaldir. Bu sonucu ortaya c?karan bir dizi akademik makaleden biri, Avrupa lkeleri aras?nda hukuk sisteminin daha kt oldu?u lkelerdeki insanlar?n evrak sahtekarl???na, h?rs?zl??a ve yolsuzlu?a e?ilimlerinin daha fazla oldu?unu gstermi?tir.

Ozet olarak, toplumun h?rs?zl???, haks?zl???, hak yemeyi, haks?z rekabeti ho? grmesi ve benimsemesine yol aan sebeplerden biri,o toplumun hukuk sistemindeki bozukluktur. Ote yandan, toplumun bu tavr? da hukuk sisteminin rmesine destek vermektedir. Bunun sonucu da, Trkiye iin, grafikte grld? uzere, d?k kaliteli hukuk sistemi ve d?k gelir seviyeli bir dengenin olu?mu? olmas?d?r.

Bu ?kmazdan nas?l s?yr?l?l?r? C?k?? yolunun ba?lang? noktas?, yarg? sisteminin ba??ms?zl???n? sa?lamak ve toplumu “her bireyin, –kim olursa olsun–, lke kanunlar? nnde gerek anlamda e?it oldu?u,” adaletin bir insan hakk? oldu?u, toplumun ekonomik ve sosyal ilerlemesi icin ba??ms?z yarg? sisteminin temel zorunluluk oldu?ukonusunda inand?rmak, ve yarg?n?n adil ve ba??ms?z olma do?rultusundaki de?i?imin geici de?il, kal?c? oldu?u konusunda toplumu ikna etmek gerekir.

Ayn? zamanda, bireylerin kendi davran??lar?n?nsorumlulu?unasahip ?karak, gnlk hayatta “hakl?n?n yan?nda olmalar?” ve kendi ?karlar? ile ters d?se bile “do?ruya do?ru demek” ynnde davranmalar? ve evrelerine rnek olmalar?n?n yksek etkisi olacakt?r.

Bu de?i?ikleri yapamazsak, Trkiye’nin yukardaki grafikte i?aretlenen yerinden oynamas? kolay olmayacakt?r.

Twitter: @NaciMocan

Mecliste ?smi Olup Cismi Olmayan Milletvekilleri

nmzdeki seimde 550 Milletvekilini seip Meclise yollayaca??z. Bu vekiller Mecliste bizim ad?m?za ne yapacaklar?

Milletvekili, milleti temsil eden ki?i anlam?na geldi?ine gre, oy vererek TBMMne yollad???m?z vekillerin bizi gerek anlamda temsil etmesi demek, bu vekillerin bizi ilgilendiren, bizim refah?m?z? etkileyebilecek konularda Mecliste bizim ad?m?za aktif olmalar?, bizim sesimizi duyurmalar? demektir. Grevini hakk?yla yapan vekil, semen ad?na Mecliste al???r, konu?ur, kanun tasla?? haz?rlar, ya da destek verir; yaz?l? ya da szl soru sorar, tart??malara kat?l?r. K?saca, Mecliste etkin olur.

Bizi temsil etmeleri iin vekalet verdi?imiz milletvekilleri, konu?arak, tart??arak, fikir al??-veri?i yaparak bizim refah?m?z? ykseltecek etkinliklerin iinde bulunmak yerine, bunun tam tersini yaparak

  • Meclise gitmezlerse,
  • Ya da, Meclise gider fakat a??zlar?n? amadan sadece konu?ulanlar? dinler ve hibir konuda fikir belirtmez, hibir konuya kar??maz, hibir soru sormaz, kat?l?mc? de?il, seyirci olurlarsa, o milletvekillerinin millete faydas? olmaz.

Bizim vekillerimiz TBMMde ne yap?yorlar?

Amerikanin Auburn Universitesinden Duha Alt?nda? ile yapt???m?z bir ara?t?rma erevesinde, 1991-2011 aras? TBMMde grev yapm?? her milletvekilinin Mecliste ne kadar aktif oldu?unu TBMMnin resmi kaynaklar?ndan edindi?imiz bilgilere dayanarak hesaplad?k. Mecliste aktif olmak demek, Meclis krssnden konu?ma yapmak, yaz?l? ya da szl soru sormak, cevap vermek, nerge vermek, vs. gibi bir milletvekilinden beklenen etkinliklerdir.

23. Dnem (2007-2011) milletvekillerinin etkinlik da??l?m?, a?a??daki grafiktedir.

Vekil_800

Ortaya ?kan sonu ?udur: 550 milletvekilinin 187si (Vekillerin te birinden fazlas?) Mecliste al??t?klar? drt y?l boyunca, toplam SIFIR ile 10 aras? etkinlikte bulunmu?lard?r.

550 vekilin YARISI, drt y?l boyunca Meclis at?s? alt?nda toplam 20den az Meclis etkinli?inde bulunmu?tur.

550 vekilin 352si (%64) drt y?lda toplam 0-36 etkinlikte bulunmu?tur. Di?er bir deyi?le, 352 milletvekili ortalama olarak, Mecliste bulunduklar? her ay sadece bir aktivitede bulunmu?lard?r.

Drt y?lda toplam 36 ile100 aras? aktivitede bulunan vekil say?s?: 103,

Drt y?lda toplam 101-200 etkinlikte bulunmu? vekil say?si: 67,

Drt y?lda toplam 200den fazla aktif olan vekil say?s?: 37’dir.

Di?er bir deyi?le, Mecliste milletin temsilcili?i grevini asl?nda sadece yakla??k 200 milletvekili yapmakta, di?erleri byk lde seyirci vasf?yla, Mecliste olan bitenleri seyretmektedir denebilir.

Bu da??l?m, her partide ve her Meclis dneminde a?a??-yukar? byledir (son dnemin resmi rakamlar? henz belli olmamakla beraber, de?i?ik bir sonu ?kma ihtimali zay?ft?r).

Meclisteki vekillerin yar?s?ndan o?u fikir belirtmeyen, soru sormayan, ismi olup cismi olmayan ki?iler olsa da, Bu vekiller Mecliste kendi parti liderlerinin istedi?i ?ekilde oy verip partilerini destekledikleri iin kendilerini seen insanlara hizmet ediyor durumdalar denebilir mi?

Semene hizmet etmek, Meclisteki oylamalarda parti liderlerinin istedikleri do?rultuda oy kullanmak demek de?ildir. Her ilden seilen milletvekillerinin, o ilin semenine kar?? sorumluluklar? vard?r. Bir ilin sorunlar?n?, dertlerini, muhtemel zmlerini ortaya koymakla ykmldur o ilin milletvekili. Gaziantepin ekonomik problemini Trabzon milletvekili bilemez. ?stanbulun altyap? sorunu ile Van milletvekilinin u?ra?mas? beklenemez. Eski?ehir iin nemli olan bir probleme dikkat ekmek, Diyarbak?rdan seilmi? vekilin grevi de?ildir. Dolay?s?yla, Meclise gelmeyen, ya da gelip aktif olmayan milletvekili, temsil etmek durumunda oldu?u vatanda?lar? temsil etmiyor demektir.

Bu durumun ortaya ?kmas?n?n muhtemel nedeni, partilerin yeteri say?da akl? eren, dili dnen ki?iyi milletvekili aday? olarak bulamamas?, ya da bu ki?ileri milletvekili aday? gstermeye yana?m?yor olmas?d?r.

550 M?LLETVEK?L? GEREKL? M??

ABDnin nfusu 320 milyondur ve bu nfus Amerikan Kongresinde 535 ki?i taraf?ndan temsil edilir (100 senatr, 435 Temsilciler Meclisi yesi). Di?er bir deyi?le, Amerikada her 600,000 ki?i bir vekil ile temsil edilir.

Avrupa Toplulu?u nfusu 500 milyondur ve bu 500 milyon ki?i, Avrupa Toplulu?u Parlamentosunda 750 milletvekili ile temsil edilir. Bu da, Avrupa’da her 650,000 ki?inin bir vekil ile temsil edilmesi anlam?na gelir.

Trkiyenin 75 milyon nfusu 550 milletvekili ile temsil edilmektedir. Bu da, her 135,000 vatanda?a bir milletvekili demektir.

TBMMdeki 550 milletvekilinin %50si aktif olmad???na gre, TBMM 550 yerine 275 ya da 300 milletvekili ile ayn? retimi (daha az masrafl? bir ?ekilde) yapabilir. Fakat, milletvekili say?s?n? 300e indirmek Meclis karar? ile olaca??ndan, bunun gerekle?ece?ini d?nmek hayalcilik olur.

?kinci (daha uzun vadeli) zm, milletin Akl? Eren, Dili Dnen vekiller taraf?ndan temsil edilmeyi talep etmesidir. Byle bir talebin halktan gelip gelmeyece?i bilinmemekle birlikte, halk?n vekalet verdi?i milletvekillerinin Mecliste ne lde emek harcad?klar?n? grebilmesinde fayda vard?r. Bu bilgiyi sa?laman?n bir yolu ise, her milletvekilinin performans?n? rakamsal olarak gsteren bilgileri her ay halk?n grece?i ve denetleyece?i ?ekilde, (rne?in bir web sitesi zerinden) ortaya ?karmak olabilir.Ayr?ca, milletvekillerinin en az?ndan Meclis at?s? alt?na gelmelerini ve oturumlara kat?lmalar?n? sa?lamak iin, maa?lar?n? azalt?p, Meclis’teki kat?l?mlar?na endeksli cret sistemine gemek faydal?d?r. Bu fikrin Avrupa Parlamentosu’nda uygulama analizi yap?lm?? durumdad?r.